Psikolojik Danışma Kuramları - Notlar

 

1. Psikanalitik Kuram (Sigmund Freud)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: İnsan doğasının kötümser ve deterministik (belirlenimci) olduğunu savunur. İnsanlar mantık dışı güçler ve içgüdüsel dürtüler (Libido ve Thanatos) tarafından yönetilir. Bireyin şimdiki işlevselliği, geçmişteki çözülmemiş çatışmaların sonucudur ve kişilik yaşamın ilk 5 yılında şekillenir.
• Temel Kavramları:
• Kişilik Yapısı: İd (haz ilkesi), Ego (gerçeklik ilkesi) ve Süperego (ahlaki ilke).
• Bilinç Düzeyleri: Bilinç, bilinçaltı ve bilinçdışı.
• Psikoseksüel Evreler: Oral, anal, fallik (Oedipus/Electra kompleksi), latent ve genital evreler.
• Savunma Mekanizmaları: Bastırma, yansıtma, gerileme, karşıt tepki geliştirme vb..
• Terapiye Bakışı: Terapi, bilinçdışı materyalin bilince getirilmesi, içgörü kazanılması ve kişiliğin temelden yeniden yapılandırılması sürecidir. Analist, "boş bir levha" (blank screen) görevi görerek danışanın yansıtmalarını teşvik eder.
• Teknikleri: Serbest çağrışım, rüya analizi (bilinçdışına giden kral yolu), direncin analizi ve yorumlanması, transferansın (aktarım) analizi ve işlenmesi.
• Önemli Püf Noktaları: Yeterlilik sınavlarında transferans (aktarım) ve karşı-transferans arasındaki farklar ile savunma mekanizmalarının işlevselliği sıklıkla sorgulanır. Terapi uzun süreli ve yoğundur; bu nedenle kriz anındaki veya psikotik semptomları olan bireyler için uygun değildir.

2. Adleryen Kuram / Bireysel Psikoloji (Alfred Adler)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: Adler, insanı sosyal bir varlık olarak tanımlar ve bütüncül (holistic) bir bakış açısı getirir. İnsan doğası teleolojiktir (amaç odaklıdır). Bireyler kalıtım veya çevrenin kurbanı değildir; kendi gerçekliklerini inşa eden, seçim yapabilen yaratıcı varlıklardır.
• Temel Kavramları:
• Aşağılık Duygusu ve Üstünlük Çabası: Herkes aşağılık duygusuyla doğar ve bunu telafi edip üstünlüğe ulaşmak için çabalar.
• Sosyal İlgi (Gemeinschaftsgefühl): Topluma ait olma hissi ve başkalarına katkı sağlama kapasitesidir. Akıl sağlığının temel ölçütüdür.
• Yaşam Stili (Lifestyle): Bireyin dünyaya, kendine ve başkalarına dair geliştirdiği tutarlı şemalar.
• Aile Takımyıldızı: Doğum sırasının (en büyük, ortanca, tek çocuk vb.) kişilik üzerindeki etkisi.
• Terapiye Bakışı: Terapötik ilişki hiyerarşiden uzak, eşitlikçi ve işbirlikçidir. Terapinin amacı danışanın cesaretlendirilmesi, sosyal ilgisinin artırılması ve hatalı yaşam amaçlarının fark ettirilmesidir.
• Teknikleri: Erken çocukluk anıları (early recollections) analizi, yaşam stili değerlendirmesi, Sokratik sorgulama, "mış gibi yapma", düğmeye basma tekniği ve cesaretlendirme.
• Önemli Püf Noktaları: "Cesareti kırılmış danışan" kavramı terapinin özüdür. Patolojiden ziyade gelişime ve önlemeye (prevention) odaklanır. Okul temelli danışma ve aile danışmanlığı için oldukça uygundur.

3. Bilişsel Davranışçı Terapi / CBT (Aaron Beck)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: Duygusal ve davranışsal sorunların temelinde "hatalı bilgi işleme" süreçlerinin ve çarpıtılmış düşüncelerin yattığını savunur. İnsanların olaylara yükledikleri anlamlar duygularını ve eylemlerini belirler.
• Temel Kavramları:
• Bilişsel Üçlü: Kendine, dünyaya ve geleceğe yönelik olumsuz bakış.
• Bilişsel Çarpıtmalar: Hep ya da hiç tarzı düşünme, felaketleştirme, zihin okuma, kişiselleştirme vb..
• Şemalar ve İnançlar: Otomatik düşünceler (yüzeyde), ara inançlar (kurallar/varsayımlar) ve çekirdek inançlar (derinde).
• Terapiye Bakışı: Terapist bir rehber ve bilim ortağıdır. "İşbirlikçi ampirizm" esastır. Süreç yapılandırılmıştır; gündem belirleme ve ödev verme rutinlerini içerir.
• Teknikleri: Sokratik sorgulama (rehberli keşif), bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal deneyler, düşünce kayıtları ve kanıt toplama.
• Önemli Püf Noktaları: CBT günümüzde depresyon ve anksiyete gibi birçok bozukluk için "altın standart" kabul edilir. Sınavlarda REBT ile farkı sorulur: Beck "keşfettirici" (guided discovery) bir tutum sergilerken, REBT didaktiktir.

4. Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi / REBT (Albert Ellis)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: Duygusal bozuklukların nedeni olaylar değil, olaylara dair geliştirilen "mantıksız inançlar" ve "meli-malı" (shoulds/musts) içeren mutlakiyetçi taleplerdir. Felsefi bir değişim hedefler.
• Temel Kavramları:
• ABCDE Modeli: A (Uyarıcı olay), B (İnanç), C (Sonuç), D (Mantıksız inançları tartışma), E (Yeni ve etkili felsefe).
• Koşulsuz Kabul: Koşulsuz öz-kabul (USA), koşulsuz öteki-kabul (UOA) ve koşulsuz yaşam-kabul (ULA).
• Terapiye Bakışı: Terapist oldukça aktif, yönlendirici ve didaktiktir. Danışanın mantıksız düşüncelerini saptar ve güçlü bir şekilde sarsar.
• Teknikleri: Mantıksız inançları çürütme/tartışma, rasyonel-duygusal imgeleme, utanç kırıcı egzersizler (shame-attacking), öz-diyalog ve bibliyoterapi.
• Önemli Püf Noktaları: Semptom gidermekten ziyade derin bir "felsefi değişim" yapmayı amaçlar. Ellis'in terapötik stili felsefi, ikna edici ve yüzleştiricidir.

5. Birey Merkezli Terapi (Carl Rogers)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: İnsanın parçalarına bölünemez, bütüncül ve doğuştan "iyi" bir varlık olduğunu kabul eder. İnsanlar güvenilirdir ve doğuştan gelen bir "kendini gerçekleştirme eğilimi"ne sahiptirler. Uygun koşullar sağlanırsa birey kendi sorunlarını çözebilir.
• Temel Kavramları:
• Gerçek Benlik vs. İdeal Benlik: İkisi arasındaki fark "bağdaşmazlık" (incongruence) ve kaygı yaratır.
• Değer Koşulları: Başkalarının sevgisini kazanmak için takınılan maskeler.
• Terapiye Bakışı: Terapist bir "kolaylaştırıcı"dır (facilitator). Tanı koymak, yorum yapmak veya yönlendirmek danışanın özerkliğine zarar verir; bu nedenle yaklaşım "yönlendirici olmayan" (non-directive) yapıdadır.
• Teknikleri: Belirli ve katı tekniklerden ziyade aktif dinleme, duygu ve içerik yansıtması, açık uçlu sorular kullanılır. En önemli teknik "terapistin varlığıdır". Terapötik koşullar: İçtenlik/Saydamlık (Congruence), Koşulsuz Olumlu Kabul (UPR) ve Empati'dir.
• Önemli Püf Noktaları: Sınavlarda Rogers'ın "tutumlar tekniklerden daha önemlidir" felsefesi ve terapi için "gerekli ve yeterli 6 koşul" sıklıkla sorgulanır.

6. Geştalt Terapi (Fritz Perls)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: Bireyin farkındalığını artırarak, parçalanmış yönlerini bütünleştirmesini hedefler. İnsan doğası bütüncüldür. "Farkındalık tek başına iyileştiricidir" (paradoksal değişim kuramı).
• Temel Kavramları:
• Burada ve Şimdi: Geçmiş sadece şimdiki ana yansıdığı kadarıyla önemlidir.
• Bitmemiş İşler (Unfinished Business): Geçmişten gelen ve tamamlanmamış duyguların şimdiki teması engellemesi.
• Temas Engelleri: İçe atma, yansıtma, kendine döndürme vb..
• Terapiye Bakışı: Terapist aktif, yaratıcı ve bazen yüzleştiricidir. Temel amaç, danışanın dış çevreden destek almaktan "öz-desteğe" (self-support) geçmesidir.
• Teknikleri: Boş sandalye (empty chair), iki sandalye metodu (üst-ben/alt-ben diyaloğu), rüyayı şimdi canlandırma, beden taraması ve abartma egzersizleri.
• Önemli Püf Noktaları: Geştalt terapisinde "Neden" sorusu yerine "Nasıl" sorusu kullanılır. Beden diline ve sözel olmayan ipuçlarına büyük önem verilir. Ayrıca "deneyler" ve "egzersizler" arasındaki ayrım önemlidir (deneyler seansın akışı içinde o an yaratılır).

7. Gerçeklik Terapisi ve Seçim Teorisi (William Glasser)

• Kuramın Tanımı ve Temel Sayıltıları: Tüm davranışların temel genetik ihtiyaçları karşılama çabası olduğu ve psikolojik sorunların başarısız ilişkilerin/yanlış seçimlerin sonucu olduğu savunulur. Geçmiş değil, şimdi ve gelecek odak noktasıdır.
• Temel Kavramları:
• Beş Temel İhtiyaç: Hayatta kalma, sevgi/ait olma (en önemlisi), güç, özgürlük, eğlence.
• Toplam Davranış: Eylem, düşünce, duygu ve fizyolojiden oluşur. Sadece eylem ve düşünce doğrudan kontrol edilebilir.
• Kalite Dünyası: İhtiyaçlarımızı en iyi karşılayan kişi ve nesnelerin zihindeki resim albümüdür.
• Terapiye Bakışı: Psikolojik hastalık kavramı reddedilir; bireyler hasta değil, ihtiyaçlarını karşılamada sorumsuzdur. Terapinin amacı iyi seçimler yapılmasını sağlamaktır.
• Teknikleri: WDEP Modeli uygulanır: W (Ne istiyorsun?), D (Şu an ne yapıyorsun?), E (Yaptığın şey seni hedefine yaklaştırıyor mu?), P (Yeni ve etkili bir plan yapma). Ayrıca mizah kullanımı, mazeretleri kabul etmemek ve eleştiriden kaçınmak önemlidir.
• Önemli Püf Noktaları: Sorumluluk ve seçim odaklıdır. Tanı koymaya ve psikiyatrik ilaç kullanımına oldukça mesafeli durur. Sınavlarda toplam davranışın bir otomobilin 4 tekerleğine benzetilmesi sıklıkla sorulur.

Not: Bu liste doğrultusunda sormak istediğiniz veya derinleştirmek istediğiniz belirli bir kuram varsa, doğrudan o kuramın alt başlıklarını ve vaka formülasyonlarını da inceleyebiliriz.